Kto decyduje o leczeniu małoletniego?

Jednym z podstawowych, a także najważniejszych praw pacjenta jest udzielenie zgody na przedstawione przez lekarza leczenie. Zgoda, którą wyraża pacjent, powinna być udzielona po otrzymaniu od lekarza rzetelnej informacji dotyczącej stanu zdrowia, możliwych metod diagnostycznych, dokonanego rozpoznania, wyników leczenia, a także rokowań.

Dziecko mówi „nie”, rodzic – „tak”

Wyobraźmy sobie sytuację, która może mieć miejsce w każdym gabinecie lekarskim bez wyjątku. Szesnastoletni pacjent uzyskuje informację od lekarza, że powinien przejść określony zabieg medyczny. Lekarz tłumaczy małoletniemu pacjentowi, na czym będzie polegał proces leczenia, jakie są jego możliwe korzyści i ryzyko. Małoletni słucha, ale ostatecznie mówi: Nie zgadzam się na zaproponowane leczenie. Jego opiekun prawny odpowiada: Zgadzam się. Jestem matką i wiem, co będzie dla niego najlepsze. Kto ma rację?

W pierwszej chwili odpowiedź wydaje się stosunkowo prosta. Przecież rodzice, opiekunowie prawni są odpowiedzialni za swoje potomstwo, a ich zadaniem jest troska o jego zdrowie i bezpieczeństwo. Z drugiej strony trudno uznać, że szesnastolatek jest wyłącznie biernym odbiorcą decyzji podejmowanych przez osoby dorosłe. Ma swoje własne poglądy, potrzeby, przekonania i – co należy podkreślić – może być zdolny do świadomego podejmowania decyzji dotyczących własnego leczenia.

Ustawodawca stara się pogodzić te dwa punkty widzenia. Należy podkreślić, że regulacje prawne nie dają jednak rodzicom nieograniczonego prawa do decydowania o zdrowiu dziecka. Wraz z wiekiem i dojrzałością małoletniego rośnie znaczenie jego własnej woli.

Małoletni pacjent w świetle prawa

W regulacjach prawnych dotyczących sfery medycznej punkt odniesienia został skierowany w stronę ochrony praw samego pacjenta. Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta przewiduje, że pacjent ma prawo wyrazić zgodę na udzielenie świadczenia zdrowotnego albo odmówić takiej zgody po uzyskaniu odpowiednich informacji od lekarza udzielającego świadczenia medycznego. W przypadku osoby małoletniej sposób podejmowania decyzji zależy przede wszystkim od jej wieku. To właśnie wiek 16 lat wyznacza bardzo ważną granicę w polskim systemie prawnym.

Zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, lub jego przedstawiciel ustawowy mają prawo do uzyskania od osoby wykonującej zawód medyczny przystępnej informacji o stanie zdrowia pacjenta, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu, w zakresie udzielanych przez tę osobę świadczeń zdrowotnych oraz zgodnie z posiadanymi przez nią uprawnieniami.

Co więcej, w art. 9 ust. 5 tej samej ustawy zostało wskazane, iż po uzyskaniu informacji, o której mowa w ust. 2, pacjent ma prawo przedstawić osobie wykonującej zawód medyczny swoje zdanie w tym zakresie.

Prawo do informacji

Jeżeli chodzi o małoletniego, który nie ukończył 16 lat, co do zasady zgodę na udzielenie świadczenia zdrowotnego wyraża jego przedstawiciel ustawowy – najczęściej jest to rodzic. Nie jest to jednoznaczne z tym, że lekarz w takiej sytuacji może całkowicie pominąć zdanie dziecka. Małoletni, nawet jeśli nie ma jeszcze prawa do formalnego samodzielnego wyrażenia zgody na przeprowadzenie leczenia, powinien otrzymać informacje w sposób odpowiedni do swojego wieku i sytuacji. Ustawa przewiduje wprost, że dziecko, które nie ukończyło 16 lat, ma prawo uzyskać od osoby wykonującej zawód medyczny informacje w zakresie i formie potrzebnej do prawidłowego przebiegu diagnostyki czy też terapii, która będzie prowadzona, o czym mówi art. 9 ust. 7 ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Jest to niezwykle ważne w aspekcie poszanowania autonomii oraz podmiotowości dziecka.

Dziewięciolatek nie podejmuje decyzji o charakterze prawnym w dokładnie taki sam sposób jak osoba dorosła. Natomiast nie oznacza to, że jego zdanie jest bez znaczenia. Jeżeli dziecko odczuwa lęk czy też obawę przed zabiegiem, nie rozumie zaproponowanego leczenia albo wyraźnie się mu sprzeciwia, lekarz udzielający świadczeń powinien potraktować jego reakcję z pełną powagą, nawet jeżeli formalną zgodę wyraża rodzic dziecka.

Zgoda podwójna

Sytuacja się zmienia, gdy dziecko ukończy 16. rok życia. Zgodnie z ustawą o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta małoletni pacjent, który ukończył 16 lat, ma prawo do tego, aby samodzielnie wyrazić zgodę na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych. Równocześnie zgodę powinien wyrazić również jego przedstawiciel ustawowy. Mamy więc do czynienia z tak zwaną zgodą podwójną czy też kumulatywną. 

W rzeczywistości nie oznacza to, że szesnastolatek staje się nagle w sposób całkowity niezależny od rodziców, ale jego stanowisko czy też zdanie zyskuje bardzo konkretną moc prawną. Można więc stwierdzić, że od ukończenia 16 lat decyzja dotycząca przeprowadzenia zabiegu, a także leczenia, staje się wspólną decyzją małoletniego pacjenta i jego przedstawiciela ustawowego. Wprost mówi o tym art. 17 ust. 1 ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta: Pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych. Zgoda zarówno małoletniego, jak i opiekuna ustawowego może być zarówno ustna, jak i pisemna.

A jeśli się nie zgodzi?

Wróćmy do przedstawionego na początku przypadku, gdy małoletni pacjent, który ukończył 16. rok życia, wyraża stanowisko przeciwne do swojego przedstawiciela ustawowego.

Jeżeli sprzeciwia się udzieleniu świadczenia zdrowotnego, a jego opiekun faktyczny wyraża zgodę, to oprócz tej zgody niezbędne będzie zezwolenie sądu opiekuńczego. Kwestię tę reguluje art. 32 ust. 6 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, a także art. 17 ust. 3 ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.

Jest to rozwiązanie, które pokazuje, że ustawodawca nie traktuje szesnastolatka jak dziecka, którego zdanie może zostać pominięte. Co więcej, zbliżone proceduralnie zasady znajdują zastosowanie również w sytuacji przeprowadzania zabiegów operacyjnych oraz używania określonych metod diagnostycznych lub leczniczych wiążących się z podwyższonym ryzykiem dla małoletniego pacjenta. W przypadku małoletniego konieczna jest zgoda przedstawiciela ustawowego, a jeżeli pacjent ukończył 16 lat – również jego własna zgoda.

W odwrotnej sytuacji, gdy małoletni, który ukończył 16. rok życia, wyraża zgodę, natomiast jego przedstawiciel ustawowy nie, mamy do czynienia z tożsamą procedurą i niezbędne będzie uzyskanie zezwolenia sądu opiekuńczego.