Przegląd zmian w przepisach

Nowelizacja ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i in.

Prezydent RP 7 stycznia 2026 r. podpisał nowelizację ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw^[1], która porządkuje szereg kwestii związanych z wystawianiem zwolnień lekarskich i przeprowadzaniem kontroli prawidłowości ich wykorzystania, a także wprowadza nowe zasady orzecznictwa lekarskiego w ZUS. Przepisy wchodzą w życie w różnych terminach.

Od 27 stycznia 2026 r. obowiązują znowelizowane reguły kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich. Jednoznacznie wskazano na uprawnienie ZUS do kontrolowania zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny, a także wprowadzono możliwość żądania przez ZUS od ubezpieczonego udzielenia wyjaśnień i informacji. Wdrożono także możliwość udostępniania właściwym jednostkom organizacyjnym samorządu zawodowego lekarzy i lekarzy dentystów – dla celów postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarza i lekarza dentysty – danych, informacji oraz dokumentów zgromadzonych przez ZUS.

Od 13 kwietnia 2026 r. obowiązywać będą nowe regulacje związane z podejmowaniem przez świadczeniobiorców określonych czynności w czasie przebywania na zwolnieniu lekarskim. Nie zmieni się obowiązująca obecnie zasada, że ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia lekarskiego od pracy, jeśli w tym okresie wykonuje pracę zarobkową. Zmieni się druga przesłanka do utraty prawa do zasiłku, tj. ubezpieczony utraci zasiłek chorobowy, jeżeli będzie podejmował aktywność niezgodną z celem zwolnienia. Kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy nadal będą mogli przeprowadzać płatnicy składek i ZUS. Doprecyzowano, że kontrolą mogą być obejmowane również osoby po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego. Kontrolerzy uzyskają uprawnienia do legitymowania osoby kontrolowanej w celu ustalenia tożsamości. Będą też uprawnieni do wstępu do miejsca przeprowadzania kontroli oraz do odbierania informacji od osoby kontrolowanej, jej płatnika składek oraz od lekarza leczącego.

Zadania wydawania orzeczeń na potrzeby decyzji ZUS aktualnie realizowane są przez lekarzy orzeczników – pracowników ZUS posiadających tytuł specjalisty. Od kwietnia 2026 r. wprowadzona zostanie możliwość zatrudniania także pielęgniarek oraz fizjoterapeutów do wydawania orzeczeń w zakresie niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej. Nadto, poza lekarzami specjalistami na stanowiskach lekarzy orzeczników będą mogli pracować lekarze odbywający szkolenie specjalizacyjne albo posiadający co najmniej pięcioletni okres wykonywania zawodu lekarza. Współpraca z ZUS będzie mogła odbywać się także na podstawie umowy o świadczenie usług. 

Od 1 stycznia 2027 r. lekarz nie będzie miał obowiązku wystawienia zwolnienia lekarskiego z określonego tytułu ubezpieczenia, jeżeli praca zarobkowa w jednym z tych miejsc będzie mogła być wykonywana z uwagi na rodzaj tej pracy. Możliwa będzie zatem sytuacja, że ubezpieczony będzie przebywał na zwolnieniu od pracy u jednego pracodawcy, a jednocześnie wykonywał pracę u innego pracodawcy, o ile będzie to możliwe ze względu na rodzaj pracy oraz chorobę, którą ubezpieczony będzie dotknięty.

Projekt ustawy wygaszającej szczególne uprawnienia obywateli Ukrainy

Rada Ministrów^[2] 20 stycznia 2026 r. przyjęła projekt ustawy o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw. Nowe przepisy miałyby wejść w życie w marcu 2026 r. Celem ustawy jest wprowadzenie jednego, spójnego systemu wsparcia dla wszystkich cudzoziemców z ochroną czasową (niezależnie od obywatelstwa) w zakresie świadczeń społecznych, rynku pracy i opieki zdrowotnej.

Ustawa przewiduje stopniowe przejście w ochronie zdrowia na zasady zbliżone do obywateli polskich (składki i ubezpieczenie), z zachowaniem wyjątków m.in. dla dzieci, kobiet w ciąży, ofiar przemocy, rannych żołnierzy oraz nagłych przypadków. W konsekwencji znacznie ograniczony zostaje również dostęp do bezpłatnej opieki zdrowotnej dla osób nieubezpieczonych, które będą funkcjonować tak samo, jak nieubezpieczeni obywatele Polski. Dostęp do świadczeń z pomocy społecznej zostanie ograniczony do tych, które przysługują cudzoziemcom przebywającym ze względów humanitarnych lub na podstawie zgody na pobyt tolerowany.

Do przedstawionego projektu uwagi zgłosiło prezydium Naczelnej Rady Lekarskiej^[3]. Wskazano, że projektowane przepisy wprowadzać mają trzeci już zapis przejściowy dotyczący „wygaszania” możliwości nabywania przez obywateli Ukrainy warunkowego prawa wykonywania zawodu lekarza. Kwestie te zostały już uprzednio uregulowane^[4]. Prezydium NRL proponuje w związku z tym, aby dokonać poprawki polegającej na tym, żeby obecnie projektowane przepisy odnosiły się wyłącznie do osób, które uzyskały warunkowe prawo wykonywania zawodu, a nie do osób, które uzyskały zgodę Ministra Zdrowia. Taki przepis przejściowy z jednej strony zrealizuje wolę projektodawcy wyrażoną w uzasadnieniu do projektu ustawy, jaką jest umożliwienie dalszej pracy osobom, które mają przyznane warunkowe prawo wykonywania zawodu na podstawie przepisu, który traci moc prawną, a z drugiej strony wskaże ramy prawne, w jakich wykonywanie zawodu lekarza przez te osoby powinno się odbywać.

Prezydium NRL wskazało jednocześnie, że opiniowany projekt ustawy jest kolejną nowelizacją przepisów dotyczących tzw. uproszczonego trybu uzyskiwania uprawnień zawodowych lekarza i lekarza dentysty, który nie realizuje postulatu samorządu lekarskiego, jakim jest ich zniesienie. Uproszczony dostęp do zawodu lekarza i lekarza dentysty zwalnia z wymogu nostryfikacji dyplomu lekarskiego uzyskanego za granicą poza obszarem Unii Europejskiej, zwalnia także z konieczności odbycia stażu podyplomowego czy złożenia egzaminu z języka polskiego w zakresie znajomości języka potrzebnego do komunikacji z pacjentem i udzielania świadczeń zdrowotnych.

Rzecznik Praw Pacjenta w sprawie receptomatów

Rzecznik Praw Pacjenta poinformował^[5], że 22 stycznia 2026 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił dwie skargi na decyzje uznające stosowanie praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów^[6]. Sprawy dotyczyły podmiotów leczniczych, które oferowały i dopuszczały wypisywanie recept na substancje opisane w rozporządzeniu Ministra Zdrowia na odległość, tj. poprzez teleporadę. Sąd potwierdził, że niedostosowanie się do wymogów prawa w zakresie obowiązku osobistego zbadania pacjenta przed wystawieniem recepty może stanowić zagrożenie dla jego zdrowia i świadczy o stosowaniu praktyki naruszającej zbiorowe prawa pacjentów.

Rzecznik poinformował^[7] jednocześnie, że w 2025 r. wydał 27 decyzji uznających stosowanie praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów w zakresie podmiotów leczniczych, które nie dostosowały się do ww. wymogów prawa, stwarzając niebezpieczne warunki udzielania świadczeń zdrowotnych dla swoich pacjentów. W ostatnim czasie nałożył także kolejne cztery kary pieniężne na podmioty, które nie dostosowały się do wcześniejszej decyzji rzecznika, na kwotę prawie pół miliona złotych.

Źródła:

[1]   Ustawa z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2026 r., poz. 26.

[2]   https://www.gov.pl/web/mswia/rada-ministrow-przyjela-projekt-ustawy-wygaszajacej-rozwiazania-specustawy-ukrainskiej, dostęp: 2.02.2026 r.

[3]   Stanowisko nr 4/26/P-IX z 23 stycznia 2026 r., https://nil.org.pl/uploaded_files/documents/doc_1769181158_ps004-ustawa-wygaszenie-ustawy-ukrainskiej-2-mk.pdf, dostęp: 2.02.2026 r.

[4]   Art. 27 i art. 30 ustawy z 15 maja 2024 r. o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2024 r. poz. 854) oraz w art. 12 ust. 2 i 3 ustawy z 12 września 2025 r. o zmianie niektórych ustaw w celu weryfikacji prawa do świadczeń na rzecz rodziny dla cudzoziemców oraz o warunkach pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. z 2025 r., poz. 1301).

[5]   https://www.gov.pl/web/rpp/sad-podtrzymuje-decyzje-rzecznika-praw-pacjenta-w-sprawie-receptomatow, dostęp: 2.02.2026 r.

[6]   Znaki spraw: V SA/Wa 184/25 i VIII SA/Wa 821/25.

[7]   https://www.gov.pl/web/rpp/kolejne-kary-pieniezne-na-tzw-receptomaty-za-niezgodne-z-przepisami-prawa-wypisywanie-recept-na-leki dostęp: 2.02.2026 r.