Przegląd aktualności prawnomedycznych

Zmiany w finansowaniu leczenia obywateli Ukrainy

Ustawa o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa^[1] weszła w życie 5 marca 2026 r. Od tego momentu prawo do bezpłatnej opieki zdrowotnej będą mieli tylko ci dorośli obywatele Ukrainy, którzy byli ofiarami tortur, gwałtu, osoby ranne i poszkodowane na wojnie, a dodatkowo taże dzieci i młodzież, kobiety w ciąży lub połogu oraz osoby z zaświadczeniem o zamieszkaniu w ośrodku zbiorowego zakwaterowania.

Pozostali obywatele Ukrainy będą mogli korzystać ze świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych wyłącznie wówczas, jeśli opłacają składkę zdrowotną.

Postulaty rzecznika praw obywatelskich ws. więziennej służby zdrowia

Rzecznik praw obywatelskich wystosował do ministra sprawiedliwości listę postulatów^[2] dotyczących zmian w więziennej służbie zdrowia. Są one wynikiem stałego monitorowania, w tym szeregu wizytacji w jednostkach penitencjarnych, a także odpowiedzią na zapowiadane reformy w tym obszarze.

Rzecznik wskazał na wiele poważnych problemów związanych z udzielaniem świadczeń medycznych w warunkach pozbawienia wolności z punktu widzenia praw człowieka i praw pacjenta. Jednym z wielu jest brak obligatoryjnych badań lekarskich wszystkich nowo przyjmowanych osadzonych. Badani są tylko osadzeni przyjmowani z wolności, natomiast przetransportowani z innego zakładu karnego lub aresztu śledczego już nie. Uniemożliwia to wykrycie śladów przemocy, do której mogło dojść w czasie konwoju. Brakuje również procedur w przypadku zgłoszenia tortur i dokumentowania obrażeń. W tym ostatnim zakresie ograniczają się one do zapisów w książeczkach zdrowia osadzonych, ewentualnie jako notatki służbowe.

Niewystarczająca jest obsada lekarska i pielęgniarska w jednostkach penitencjarnych. Brakuje chętnych do pracy, co jest wynikiem niekonkurencyjnych – w stosunku do pozawięziennych placówek ochrony zdrowia – wynagrodzeń oraz trudnych warunków pracy. W rezultacie czas oczekiwania na przyjęcia do lekarza jest bardzo długi. Brakuje również całodobowej opieki medycznej świadczonej przez personel pielęgniarski lub ratowników medycznych. W weekendy oraz popołudniami w nagłych wypadkach wzywany jest zespół ratownictwa medycznego. Standardy europejskie wymagają tymczasem zapewnienia całodobowej obecności w jednostce personelu pielęgniarskiego lub ratowników medycznych. Zapewniony powinien być także udział lekarza w zakresie stwierdzenia, że więzień jest w stanie zdrowia umożliwiającym odbycie kary w celi izolacyjnej. Czas oczekiwania na dostęp do lekarza specjalisty dla osób pozbawionych wolności jest również bardzo długi. Średni czas oczekiwania na konsultację psychiatryczną wynosi trzy miesiące, pulmonologiczną – sześć miesięcy, neurologiczną – 18 miesięcy.

Rzecznik zwrócił również uwagę, że w polskim systemie penitencjarnym funkcjonuje jeden oddział szpitalny dla osób przewlekle somatycznie chorych. Skazani oczekują na przyjęcie nawet kilkanaście miesięcy. Ze względu na brak wystarczającej liczby personelu zdarza się, że obowiązkiem codzienniej opieki nad osobami chorymi obarczani są współosadzeni.

Rzecznik zwrócił również uwagę na sytuację kobiet pozbawionych wolności, które wymagają zwiększonego wsparcia m.in. w zakresie ciąży i opieki nad dziećmi.

RPO w sprawie publikacji wizerunku chorych na choroby rzadkie

Rzecznik praw obywatelskich zwrócił się do Naczelnej Rady Lekarskiej w kwestii możliwych naruszeń prywatności osób z chorobami rzadkimi, objawiającymi się zmianami anatomicznymi ciała, które są przedstawiane na zdjęciach medycznych publikowanych w podręcznikach i materiałach naukowych przez lekarzy – bez odpowiedniej anonimizacji czy pseudonimizacji wizerunku pacjentów^[3]. Jakkolwiek skala problemu jest ograniczona, to jednak nieuprawniona publikacja wizerunku osób chorych może stanowić dotkliwe naruszenie ich podstawowych praw. Jednym z rozwiązań zaproponowanych przez rzecznika może być mechanizm weryfikacji zgód pacjentów na publikację materiałów zawierających wizerunek i dane medyczne oraz egzekwowanie ich przestrzegania przez instytucje naukowe i dydaktyczne, zwłaszcza gdy dotyczą zgód rodziców na wykorzystanie wizerunku dzieci.

Udzielając odpowiedzi^[4], prezes Naczelnej Rady Lekarskiej wskazał, że zgodnie z art. 13 KEL lekarz życzliwie i kulturalnie traktuje pacjentów, szanując ich godność osobistą, prawo do intymności i prywatności. Relacje między lekarzem a pacjentem opierają się na ich wzajemnym szacunku i zaufaniu, z poszanowaniem prawa pacjenta do wyboru lekarza. Zgodnie natomiast z art. 53 KEL przeprowadzanie demonstracji naukowych lub dydaktycznych jest dopuszczalne wyłącznie po uzyskaniu świadomej zgody pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego, z poszanowaniem godności i intymności pacjenta. Podkreślił, że samorząd lekarski dostrzega wagę poruszonego problemu i deklaruje gotowość do dalszej analizy oraz podejmowania działań zmierzających do wzmacniania świadomości prawnej środowiska lekarskiego w zakresie zagadnień związanych z ochroną prywatności pacjentów w kontekście publikacji naukowych i edukacyjnych.

Sąd administracyjny w sprawach rejestracji w POZ i ustalonych godzin wizyt

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wydał dwa wyroki w sprawach dotyczących naruszenia zbiorowych praw pacjentów, o czym informuje Biuro Rzecznika Praw Pacjenta.

W wyroku z 27 stycznia 2026 r.^[5] sąd rozpoznawał sprawę skargi dotyczącej znacznych opóźnień w przyjęciach pacjentów lub odmowie ich przyjęcia z uwagi na zakończenie pracy przez lekarza. Kontrola przeprowadzona przez rzecznika wykazała, że opóźnień wynoszących ponad godzinę w sprawdzanym okresie było 87 na 462 przyjętych pacjentów, co stanowi blisko 20 proc. wszystkich wizyt. Zgodnie z wyjaśnieniami podmiotu leczniczego pacjenci byli przy zapisie informowani o dokładnej porze, o której powinni stawić się w poradni w dniu wizyty zgodnie z harmonogramem, jednak godziny te w wielu przypadkach nie były dotrzymywane. Sąd wskazał, że podmiot powinien tak zorganizować proces udzielania świadczeń zdrowotnych, aby nie dochodziło do opóźnień w przyjmowaniu pacjentów na ustalone godziny wizyt. Należy wyważyć liczbę pacjentów i zakres udzielanych im świadczeń z godzinami wyznaczonymi na wizyty, czego w tym przypadku zabrakło.

W wyroku z 25 lutego 2026 r.^[6] sąd odniósł się do trudności pacjentów w skutecznym dodzwonieniu się do przychodni w celu rejestracji. Wskazał w związku z tym, że podmiot leczniczy musi tak zorganizować swoją pracę, aby rejestracja telefoniczna działała sprawnie i była realnie dostępna dla pacjentów. Przy czym poszczególne sposoby rejestracji są niezależne i mogą podlegać osobnej ocenie w kontekście stosowania praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów. Każda forma rejestracji musi być dostępna i realna. Trudności w dostępie jednego kanału (np. telefonu) nie mogą być usprawiedliwiane dostępnością innego (np. rejestracji osobistej).

Źródła:

_{[1]   Ustawa z 24 lutego 2026 r., Dz.U. 2026 r. poz. 203.}

_{[2]   https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-reforma-wieziennej-sluzby-zdrowia-postulaty-ms, dostęp: 4.03.2026 r.}

_{[3] https://bip.brpo.gov.pl/sites/default/files/2026-01/Do_NRL_zmiany_ciala_zdjecia_prywatnosc_23_12_2025.pdf, dostęp: 4.03.2026 r.}

_{[4]https://bip.brpo.gov.pl/sites/default/files/2026-02/Odpowiedz_NRL_zmiany_ciala_zdjecia_prywatnosc_30_01_2026_0.pdf dostęp: 4.03.2026 r.}

_{[5]   Sygn. akt V SA/Wa 2871/25, https://www.gov.pl/web/rpp/sad-potwierdza-zdanie-rpp--godziny-wizyt-pacjentow-powinny-byc-respektowane-i-realizowane, dostęp: 4.03.2026 r.}

_{[6]   Sygn. akt V SA/Wa 2505/25, https://www.gov.pl/web/rpp/rejestracja-do-lekarza-poz-musi-byc-mozliwa--kolejny-wyrok-wsa-potwierdza-stanowisko-rzecznika-praw-pacjenta, dostęp: 4.03.2026 r.}