Umowa o pracę – podstawowe zagadnienia prawne

Zgodnie z art. 22 par. 1 Kodeksu pracy umowa o pracę to formalne porozumienie pomiędzy pracownikiem a pracodawcą, w ramach którego pracownik zobowiązuje się do wykonywania określonej pracy: na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym.

W zamian pracodawca zobowiązuje się do wypłacania wynagrodzenia zatrudnionemu przez siebie pracownikowi. Element podporządkowania organizacyjnego i służbowego odróżnia umowę o pracę od umów cywilnoprawnych, w tym popularnych w ochronie zdrowia kontraktów.

Kto jest pracownikiem, a kto pracodawcą?

Warto znać również pojęcia definiujące pracodawcę i pracownika. Odpowiednie można znaleźć w art. 2 i 3 Kodeksu pracy. Zgodnie z nimi pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Natomiast pracodawcą jest jednostka organizacyjna, nawet jeśli nie posiada osobowości prawnej, a także osoba fizyczna – jeżeli zatrudnia pracowników. Pracodawcą może zatem być zarówno szpital, przychodnia czy uczelnia, jak i osoba fizyczna prowadząca działalność leczniczą.

Najważniejsze zasady prawa pracy

Kodeks pracy wprowadza szereg zasad mających na celu ochronę pracownika. Szczególne znaczenie mają:

• prawo do pracy,
• swoboda nawiązywania stosunku pracy,
• poszanowanie dóbr osobistych pracownika,
• zasada równego traktowania pracowników,
• zakaz dyskryminacji,
• prawo do godziwego wynagrodzenia,
• prawo do odpoczynku,
• bezpieczne i higieniczne warunki pracy,
• zaspokajanie potrzeb pracowników,
• prawo do podnoszenia kwalifikacji zawodowych,
• zasada uprzywilejowania pracownika (w razie wątpliwości interpretacja na jego korzyść).

Rodzaje umów o pracę

Prawo (art. 25 par. 1) przewiduje trzy podstawowe rodzaje umów o pracę: umowa na okres próbny, na czas określony oraz na czas nieokreślony.

Warto zwrócić uwagę na ograniczenia dotyczące umów terminowych. Łączny czas zatrudnienia na podstawie umów na czas określony między tymi samymi stronami nie może przekraczać 33 miesięcy, a liczba takich umów – trzech. Po przekroczeniu tych limitów stosunek pracy z mocy prawa przekształca się w umowę na czas nieokreślony.

Stosunek pracy powstaje w dniu wskazanym w umowie jako dzień rozpoczęcia pracy – niekoniecznie w dniu jej podpisania.

Co musi znaleźć się w umowie o pracę?

Dobrze sporządzona umowa o pracę powinna jasno określać m.in.: strony umowy (wraz z adresem pracodawcy), rodzaj umowy, datę jej zawarcia, rodzaj pracy (np. lekarz specjalista danej dziedziny), miejsce lub miejsca wykonywania pracy, wynagrodzenie (z wyszczególnieniem jego składników), wymiar czasu pracy oraz dzień rozpoczęcia pracy.

W przypadku umowy na okres próbny należy wskazać czas jej trwania, natomiast przy umowie na czas określony – okres jej obowiązywania lub datę zakończenia.

Obowiązki informacyjne pracodawcy

Umowa o pracę powinna być zawarta na piśmie. Jeśli z jakiegoś powodu tak się nie stało, pracodawca musi najpóźniej przed dopuszczeniem lekarza do pracy pisemnie potwierdzić ustalenia dotyczące stron umowy, jej rodzaju oraz warunków zatrudnienia.

Niezależnie od treści samej umowy o pracę pracodawca ma obowiązek przekazać pracownikowi – w postaci papierowej lub elektronicznej – najpóźniej w terminie siedmiu dni od dopuszczenia do pracy szczegółowe informacje dotyczące warunków zatrudnienia.

Zakres tych informacji obejmuje w szczególności:

1. Czas pracy, w skład którego wchodzą:

• obowiązująca dobowa i tygodniowa norma czasu pracy,
• obowiązujący dobowy i tygodniowy wymiar czasu pracy,
• przysługujące przerwy w pracy,
• dobowy i tygodniowy odpoczynek.

2. Praca ponadnormatywna i organizacja pracy

Pracodawca musi także jasno określić zasady organizacji pracy, czyli:

• zasady pracy w godzinach nadliczbowych oraz sposób jej rekompensaty,
• w przypadku pracy zmianowej – zasady przechodzenia ze zmiany na zmianę,
• w przypadku wykonywania pracy w kilku miejscach – zasady przemieszczania się między nimi.

3. Wynagrodzenie i inne świadczenia

Należy pamiętać, że warunki zatrudnienia muszą zawierać także inne niż określone w umowie składniki wynagrodzenia oraz przysługujące świadczenia pieniężne lub rzeczowe.

4. Urlopy

Pracodawca ma także obowiązek przekazania informacji na temat wymiaru przysługującego płatnego urlopu, w szczególności urlopu wypoczynkowego. Jeżeli nie jest możliwe jego określenie w dniu przekazywania informacji – muszą zostać wskazane zasady ustalania i przyznawania urlopu.

5. Rozwiązanie stosunku pracy

W warunkach zatrudnienia muszą się znaleźć także informacje na temat rozwiązania stosunku pracy, czyli:

• obowiązujące zasady rozwiązywania umowy o pracę,
• wymogi formalne,
• długość okresów wypowiedzenia albo sposób ich ustalania,
• termin wniesienia odwołania do sądu pracy.

6. Szkolenia

Jeżeli pracodawca zapewnia szkolenia, w warunkach zatrudnienia powinna się znaleźć taka informacja wraz z zasadami polityki szkoleniowej obowiązującej u pracodawcy.

7. Prawo wewnątrzzakładowe

Pracodawca ma również obowiązek przekazania informacji na temat układu zbiorowego pracy lub innego porozumienia zbiorowego, którym pracownik jest objęty. W przypadku porozumień zawieranych poza zakładem pracy – musi wskazać właściwe organy lub instytucje.

8. Organizacja pracy i wynagrodzeń (gdy brak regulaminu pracy)

Jeśli brak regulaminu pracy, pracodawca musi przekazać także informacje o:

• terminie, miejscu, czasie i częstotliwości wypłaty wynagrodzenia,
• porze nocnej,
• przyjętym sposobie potwierdzania przybycia i obecności w pracy,
• zasadach usprawiedliwiania nieobecności.

Umowa o pracę to nie tylko formalność – to dokument, który realnie wpływa na codzienną praktykę zawodową lekarza. Znajomość podstawowych zasad dotyczących umowy o pracę ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa prawnego lekarzy. Pozwala nie tylko lepiej rozumieć swoje prawa i obowiązki, lecz także świadomie wybierać formę zatrudnienia oraz reagować w sytuacjach budzących wątpliwości.