Zachowanie tajemnicy zawodowej w leczeniu psychiatrycznym

Tajemnica zawodowa obejmuje wszystkie informacje uzyskane przez lekarza w związku z wykonywaniem zawodu, niezależnie od formy ich przekazania. Zasady jej zachowania wynikają zarówno z Kodeksu Etyki Lekarskiej, jak i z ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz – w obszarze psychiatrii – również z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Zgodnie z art. 24 Kodeksu Etyki Lekarskiej lekarz ma obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej, obejmującej wszelkie informacje dotyczące pacjenta uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu. Śmierć chorego nie zwalnia od obowiązku dochowania owej tajemnicy. Jednocześnie kodeks dopuszcza określone wyjątki – m.in. możliwość przekazania informacji o stanie zdrowia pacjenta innemu lekarzowi, jeżeli jest to konieczne dla leczenia lub wydania orzeczenia (art. 25), a także sytuacje zwolnienia z tajemnicy, takie jak zgoda pacjenta, zagrożenie życia lub zdrowia albo obowiązek wynikający z przepisów prawa (art. 26).

Analogiczne rozwiązania przewiduje ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Pacjent ma prawo do poufności informacji związanych z jego stanem zdrowia, a personel medyczny jest zobowiązany do ich ochrony (art. 13 oraz art. 14 ust. 1). Ustawa przewiduje jednak konkretne sytuacje, w których obowiązek zachowania tajemnicy może zostać uchylony. Zgodnie z art. 14 ust. 2 dzieje się tak przede wszystkim wtedy, gdy wymagają tego przepisy odrębnych ustaw, ale także w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia pacjenta bądź innych osób. Tajemnica może zostać ujawniona również za zgodą samego pacjenta (lub jego przedstawiciela ustawowego) oraz wtedy, gdy przekazanie niezbędnych informacji jest konieczne dla zapewnienia ciągłości leczenia – np. innym osobom wykonującym zawód medyczny, uczestniczącym w udzielaniu świadczeń.

Podobne zasady wynikają z ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Zgodnie z jej art. 40 lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy wszystkich informacji związanych z pacjentem, uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Również tutaj przewidziano wyjątki. Ujawnienie informacji jest dopuszczalne m.in. wtedy, gdy wynika to z przepisów prawa, gdy badanie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych organów lub instytucji (w takim przypadku lekarz przekazuje informacje wyłącznie tym podmiotom), gdy zachowanie tajemnicy mogłoby stanowić zagrożenie dla życia lub zdrowia, a także gdy pacjent wyrazi na to zgodę – po uprzednim poinformowaniu go o możliwych konsekwencjach. Przepisy dopuszczają również przekazywanie niezbędnych informacji lekarzowi sądowemu oraz innym osobom uczestniczącym w procesie leczenia.

Na tym tle szczególnego znaczenia nabierają regulacje ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Jej art. 50 ust. 1 wprowadza bardzo szeroki obowiązek zachowania poufności – obejmujący wszystko, czego osoby wykonujące czynności na podstawie tej ustawy dowiedziały się w związku z ich wykonywaniem. Jednocześnie ust. 2 tego przepisu wskazuje przypadki, osoby oraz instytucje, wobec których tajemnica może zostać uchylona. Należą do nich:

• lekarz sprawujący opiekę nad osobą z zaburzeniami psychicznymi,
• właściwe organy administracji rządowej lub samorządowej – w zakresie niezbędnym do realizacji zadań z zakresu pomocy społecznej,
• osoby współuczestniczące w wykonywaniu tych zadań,
• określone służby państwowe (Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Służba Kontrwywiadu Wojskowego, Agencja Wywiadu, Służba Wywiadu Wojskowego, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Policja, Żandarmeria Wojskowa, Straż Graniczna, Służba Więzienna, Służba Ochrony Państwa i ich upoważnieni pisemnie funkcjonariusze lub żołnierze) – wyłącznie w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia postępowań przewidzianych przepisami o ochronie informacji niejawnych,
• policjant, upoważniony pisemnie przez kierownika jednostki organizacyjnej Policji, prowadzący czynności operacyjno-rozpoznawcze w zakresie poszukiwań i identyfikacji osób.

Z praktyki obsługi prawnej lekarzy i lekarzy dentystów wynika, że najwięcej wątpliwości pojawia się właśnie w kontekście zapytań kierowanych przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Warto podkreślić, że możliwość uzyskania przez ABW informacji objętych tajemnicą zawodową absolutnie nie ma charakteru 

nieograniczonego. Podstawą jest tu art. 50 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, który wyraźnie wskazuje, że zakres udostępnianych danych musi być ograniczony wyłącznie do tego, co jest niezbędne do przeprowadzenia konkretnego postępowania sprawdzającego na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych.

Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie. W wyroku z 22 stycznia 2021 r. wydanym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie czytamy: Jak podnosi się w literaturze przedmiotu, w tym stanie rzeczy zrozumiałe jest zwolnienie z zachowania tajemnicy wobec podmiotów określonych w art. 50 ust. 2 pkt 4 u.o.z.p., ale tylko w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia postępowania sprawdzającego na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych. (…)

Istotna jest również regulacja wynikająca z art. 14 ust. 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, wskazująca możliwość zwolnienia z tajemnicy nie tylko lekarza i nie tylko w zakresie świadczeń, które dotyczą zdrowia psychicznego, ale i wszystkich osób wykonujących zawody medyczne, gdy tak wynika z przepisów odrębnych ustaw. Art. 40 ust. 2 pkt 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty także zwalnia lekarza z obowiązku zachowania tajemnicy w przypadku, gdy tak stanowią inne ustawy.