Młodość

O ile pochodzenie słowa stary wiąże się z pojęciami stałości, stabilności, a dalej mocy, krzepy – o tyle słowo młodość ma za przodków rdzenie łączące się z pojęciami miękkości, labilności, giętkości, a dalej słabości. Praindoeuropejski meld- oznaczało ‘miękki’, ‘delikatny’, a także ‘giąć’, w grece malthakos to ‘miękki’, nawet w angielskim mild to ‘łagodny’. Takie, giętkie, miękkie, słabe, są młode rośliny i ich młode pędy, a w języku człowiek i roślina mają wiele wspólnego. Tacy też, słabi, delikatni, jesteśmy w bardzo wczesnej młodości, czyli jako małe dzieci.  

Dziś oczywiście z młodością nie kojarzymy już słabości. To, przeciwnie niż wskazuje etymologia, starość jest słaba, a młodość silna. „Młodości, orla twych lotów potęga, jako piorun twoje ramię!” – wołał Mickiewicz, kiedy był młody (w wieku dojrzałym wspominał swoją młodość jako „chmurną i durną’). 

Teraz zresztą wczesnego dzieciństwa z młodością nie łączymy. Dzieciństwo to co innego niż młody wiek, dziecko jest małe, młodzi jesteśmy potem. I młodość to ten młody wiek, i nasz stan, kiedy jesteśmy młodzi. Jak pisał biskup Krasiński w swoim dziewiętnastowiecznym „Słowniku synonimów”, słowo młodość „bierze się też w znaczeniu tego, co jest właściwe młodemu wiekowi, na przykład jego żywość, niedoświadczenie, słowem naturę młodego wieku, jego zalety i wady. 

Czego więcej? W literaturze znajdziemy chyba więcej pochwał i tęsknot, te pierwsze biorą się, jak się zdaje, z tych drugich. O młodości poeci pisali niezwykle często, cytaty pamiętamy. Ciekawe, że wiele z nich to apele do młodości, tak jakby była jakimś bytem odrębnym od nas – i jest, kiedy ją tracimy czy straciliśmy. 

Nasz ambiwalentny stosunek do młodości wyraża się m.in. mnogością słów pochodnych. Jeśli weźmiemy pod uwagę tylko słowa oznaczające ludzi młodych, a pochodzące od przymiotnika młody, zadziwia ich wielość, przy czym niestety odnotowujemy tu wyraźną przewagę określeń młodych mężczyzn – wiele nazw młodych kobiet pojawiało się tylko efemerycznie, słowniki je odnotowały, ale dziś wydają nam się co najmniej dziwaczne. Poniżej te określenia (z gwiazdkami słowa, co z użycia wyszły).

Młode panie i panienki to alfabetycznie: *młodolatka, *młoducha, *młoduchna, *młoduszka, młodzianka, *młodzica, *młodzieńca, młódka.
A młodzi panowie to: *młodniś, *młodolat, *młodysz, młodziak, młodzian, młodzianek, *młodzianin, *młodziec, młodzieniec, *młodzieniaczek, młodzieniaszek, młodzik, *młodzionek, młokos. Widać, jak szukano określeń, zwłaszcza dla młodzieńców i młokosów.

A razem, młodzi i młode, to młodzież. Wyraz w liczbie pojedynczej, oznaczający mnogość. O zbiorze dzieci jeszcze możemy powiedzieć dziatwa, ale ludzie dojrzali i starcy takich nazw zbiorowych (zwanych collectiva) już nie mają. Słowo młodzież bywało zresztą (a bodaj czy nie jest do dziś) wykorzystywane propagandowo, było obecne w różnych nazwach i hasłach. I mieliśmy jeszcze piękne, choć nieco patetycznie napuszone słowo młódź. 

Przysłów o młodości i o młodych ludziach mieliśmy bardzo wiele, choć przypominamy sobie głównie to, w którym wyrozumiale podkreśla się, że „młodość musi się wyszumieć”. Inne, również te mniej młodości życzliwe, rzadziej są przywoływane. A i we frazeologii widać tę wyrozumiałość. O błędach młodości mówimy na ogół tolerancyjnie, wręcz pięknie rysują się szaleństwa młodości, o burzliwej młodości myślimy raczej przychylnie, skłonni jesteśmy też mówić o jakichś rzekomych przywilejach młodości. Krótko mówiąc, młodość ma swoje prawa. 

Szkoda, że mija. Ale pamiętajmy, że oprócz prawdziwej młodości mamy, kiedyśmy już nie pierwszej młodości, w zapasie drugą młodość, a niektórzy nawet podobno trzecią.