Zagrożenie

Groźne słowo grozić wzięło się zapewne od strachu, bania się (zauważmy, że nie boimy, lecz boimy się, co może oznaczać, że strach raczej jest w nas samych, że niejako sami siebie boimy) – w prasłowiańskim było grezti, co oznaczało ‘bać się’, a w praindoeuropejskim był rdzeń gres-/gros-, który odnosił się do ‘niszczenia, niweczenia’.

Kiedy coś nam grozi, myślimy o tym jako o groźbie (groźbie tego czegoś) i możemy czuć grozę. Rzeczownik groza oznaczał kiedyś także ‘groźbę’, a dzisiaj raczej tylko stan ducha, ‘silny przestrach’. A w ogóle jest bardzo mocnym określeniem – gdy ogarnia groza, jest strasznie strasznie.

Groźba oznacza, że coś czy ktoś nam grozi. Dziś częściej, że ktoś – jeśli ktoś nam grozi, to jest to groźba, dodajmy, że czasem karalna, ale bywa, że tylko pogróżka, zamierzona i emocjonalna, wzięta ze złej woli grożącego. Jeśli coś – zatem niejako obiektywnie, nie intencjonalnie – grozi, może bardziej powinniśmy się mieć na baczności. Jak się zdaje, coraz rzadziej to nazywamy groźbą, a coraz częściej zagrożeniem.

Zagrożenie wydaje się bardziej od groźby oficjalne, realne i obiektywne. Co za tym idzie – bardziej wiarygodne. Różni się też od groźby składnią – groźba jest z dopełniaczem (groźba czegoś), zagrożenie z narzędnikiem (zagrożenie czymś). Zauważmy, że jeżeli coś grozi, grozi czymś – na przykład tryb życia grozi chorobą, choroba śmiercią, sytuacja finansowa grozi bankructwem. To coś, co grozi, to przesłanka, niby jeszcze nic, ale to, czym grozi, czyli konsekwencja – o, tego się trzeba bać.

Zagrożenie jest często kategorią społeczną – mówimy o zagrożeniu wojną, kryzysem, epidemią. I wtedy możemy liczyć na wiarygodny odbiór – zagrożenie jest serio. A jeśli dodamy przymiotnik realne, wiarygodność ma być pełna. Częsta fraza istnieje realne zagrożenie wskazuje, że są i inne zagrożenia, może mniej realne, w każdym razie nie do tego stopnia zagrażające, co realne zagrożenie.

Kiedy mowa o zagrożeniu, powinienem się bać, a przynajmniej niepokoić. Ale działa tu syndrom pasterza i wilka – pasterz wielokrotnie straszący wilkiem swoją wiarygodność tragicznie zmniejszył. A przy tym nasze media, tak chętnie uatrakcyjniające swoje przekazy nadmierną wyrazistością i pobudzaniem emocji, straszenia nie unikają. Ciekawe zresztą jest też i to, że sam czasownik straszyć szczególnie strasznym się nie wydaje, kiedy czujemy, że ktoś nas straszy, zagrożeni się nie czujemy – straszenie jest działaniem celowym, chodzi w nim o to, żeby nas przestraszyć, a nie żeby ostrzec.

Może pora na odnowienie dawnych słów i znaczeń, choćby i manipulacyjne, ale w słusznym celu. Może warto, żeby to nieustające realne zagrożenie zastąpić dawną, poważną groźbą, której odebralibyśmy subiektywność, ludzkie groźby zastępując grożeniem, wygrażaniem i pogróżkami? Ale język sam decyduje – i mimo że jego różne decyzje postrzegamy często jako zagrażające dobrej komunikacji, wierzmy, że w przyszłości potrafimy się naprawdę realnie ostrzegać przed prawdziwymi, rzeczywiście nam zagrażającymi zagrożeniami.